Connect with us

Bảo vệ Động vật hoang dã - Bm36A2

KỲ 1: Những bước chuẩn bị cho cuộc đại tuyệt chủng tiếp theo

Published

on

KỲ 1: NHỮNG BƯỚC CHUẨN BỊ CHO CUỘC ĐẠI TUYỆT CHỦNG TIÊP THEO

Trái Đất chúng ta đang biết đến hiện nay đã được hình thành từ hơn 4.5 tỷ năm trước,  trải qua 5 cuộc đại tuyệt chủng lớn để có được hình thái như chúng ta đang thấy ngày nay. Nhưng vẫn còn rất ít người chưa nhận ra rằng, con người chúng ta chỉ như một trong hàng ngàn các giống loài động vật khác trên Trái Đất, đang chuẩn bị bước vào một chu kỳ tuyệt chủng mới – cuộc đại tuyệt chủng thứ 6, cuộc đại tuyệt chủng do con người gây nên.

Cách đây một thế kỷ về trước, nhà khoa học lỗi lạc Albert Einstein sinh thời đã từng cảnh báo loài người về một nguy cơ tuyệt chủng hàng loạt, đã manh nha hiện hữu. “Nếu loài ong trên thế giới chết đi, thì 4 năm sau đó nhân loại sẽ diệt vong” – ông nói. Câu nói của ông xuất hiện trong bối cảnh giữa các cuộc chiến tranh thế giới.

Con người lúc này dường như đang bị cuốn theo những tranh chấp thực tế nhưng rất thiếu tương lai, những giá trị lâu dài nhưng không phải mãi mãi. Câu nói của Einstein xuất hiện khi những khái niệm về biến đổi khí hậu, nóng lên toàn cầu vẫn còn rất mờ nhạt, khi đó con người ta chỉ coi những vấn đề đó như những giả thuyết khó có thể trở thành hiện thực.

Loài ong là một trong những mắt xích quan trọng nhất của chuỗi thức ăn và hệ sinh thái (Ảnh: Trung Hiếu)

Loài ong là một trong những mắt xích quan trọng nhất của chuỗi thức ăn và hệ sinh thái (Ảnh: Trung Hiếu)

Khoan hãy nói tiếp về thực tại, hãy nói về tương lai, về ước mơ của con người trong một thế giới hiện đại 100 năm nữa. Chắc hẳn những câu chuyện, những hình ảnh từ các bộ phim điện ảnh cũng đã phần nào khắc họa được chân dung của một tương lai mà con người vẫn luôn mong ước. Trong tương lai đó, con người làm chủ Trái Đất, nhà cao tầng mọc lên khắp nơi với những chiếc xe bay, những chuyến tàu tốc độ cao, và những công nghệ hiện đại phục vụ con người lần lượt ra đời.

Cuộc sống đầy đủ, sung sướng kia không còn là những điều xa vời. Chúng đều nằm trong tầm với của các nhà khoa học hiện tại. Con người chúng ta tách khỏi tổ tiên loài vượn của mình cách đây 6 triệu năm trước, hoàn thiện bản thân trong vài nghìn năm nay và phát triển mạnh trong 50 – 100 năm trở lại đây. Các cuộc cách mạng khoa học – kĩ thuật của con người lần lượt diễn ra, thay đổi hoàn toàn cuộc sống. Con người chúng ta có đầy đủ cơ sở để có thể tin vào một tương lai tươi đẹp đó. Vấn đề chỉ còn là về thời gian…

Nhưng sẽ ra sao nếu tôi cho các bạn biết rằng, cũng với con số 100 năm đó, tương lai kia chỉ còn là viển vông và mơ mộng, cũng là 100 năm sau, con người cũng chả còn tồn tại trên Trái Đất để xây dựng nên bức tranh “ảo mộng” kia. Và những điều nghe tưởng chừng như vô lý như vậy, cũng hoàn toàn có cơ sở để có thể trở thành sự thật.

Hãy cùng quay trở lại hiện tại, nơi mà côn trùng đang là những kẻ ra đi đầu tiên. Trong một nghiên cứu toàn diện của các nhà khoa học tại nhiều nước thì các loài côn trùng trên thế giới đang suy giảm theo hướng có thể bị tuyệt chủng hoàn toàn, và nếu điều này diễn ra thì hệ quả có thể dẫn đến sự sụp đổ thảm khốc của hệ sinh thái tự nhiên.

Số lượng các loài côn trùng trên toàn cầu đang giảm mạnh - Ảnh: The Guardian

Số lượng các loài côn trùng trên toàn cầu đang giảm mạnh – Ảnh: The Guardian

“Trừ khi chúng ta thay đổi cách sản xuất thức ăn, côn trùng nói chung sẽ đi vào con đường tuyệt chủng trong một vài thập niên”, các nhà khoa học cho biết trong một báo cáo đăng tải trên tạp chí khoa học Biological Conservation.

“Nếu xu hướng tuyệt chủng của côn trùng không thể dừng lại, điều này sẽ gây ra hậu quả thảm khốc cho cả hệ sinh thái của hành tinh và cho sự sống còn của loài người”, ông Cameron Sánchez-Bayo, tại Đại học Sydney, Úc nhận định. “Tỷ lệ suy giảm 2,5% trong 25-30 năm qua là quá gây sốc. Tốc độ này là quá nhanh, trong 10 năm tới, 1/4 số côn trùng sẽ biến mất, trong năm 50 chúng chỉ còn lại một nửa và sau 100 năm nữa thì không còn con nào”, ông Sánchez-Bayo cho biết thêm.

Ông Sánchez-Bayo giải thích, số lượng côn trùng suy giảm sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến các loài coi côn trùng là nguồn thức ăn chính như chim, bò sát, lưỡng cứ hay cá ăn côn trùng. Sự tuyệt diệt của côn trùng sẽ kéo theo hàng loạt các loài động vật khác chết đói theo. Một sự tuyệt chủng như vậy đã được quan sát tại Puerto Rico, nơi số lượng côn trùng biến mất tới 98% trong 35 năm qua.

Hiệu ứng nhà kính, nóng lên toàn cầu, biến đổi khí hậu đối với chúng ta hiện nay cũng chả còn xa lạ, nhưng không có nhiều người thực sự hành động để thay đổi thực trạng đó. Các loài côn trùng cũng không tự nhiên mà chết đi, chống chọi với thời tiết ngày một khắc nghiệt đã khó, chống chọi với con người, với hóa chất độc hại – ô nhiễm môi trường, với sự “xâm chiếm” lãnh thổ của con người còn khó hơn gấp ngàn lần, nếu không nói là không thể chống lại.

Loài ong, một trong những mắt xích quan trọng nhất của hệ sinh thái cũng không còn nhiều thời gian để đảm đương được trọng trách.

Loài ong đã có mặt trên Trái Đất từ 100 triệu năm nay. Loài vật này quen thuộc đến mức, những người bình thường sẽ chả mấy ai mảy may lo nghĩ đến sự sinh tồn của chúng. Nhiều người vẫn ngày ngày nuôi ong và khai thác các giá trị từ ong như một kế sinh nhai bình thường.

Thế nhưng, càng ngày càng có nhiều nhà khoa học lên tiếng báo động về tình trạng suy thoái, thậm chí nguy cơ tuyệt chủng của loài ong. Các nhà khoa học đã xem trọng vấn đề đã được Einstein đưa ra từ thế kỷ trước: “Nếu loài ong trên thế giới chết đi, thì 4 năm sau đó nhân loại sẽ diệt vong”, để thực sự thấy được những hậu quả khôn lường, thậm chí là một thảm họa đối với nhân loại.

Tiến sĩ Bernard Vaissière, thuộc Viện Nghiên cứu nông nghiệp quốc gia Pháp (INRA) cho rằng khi loài ong biến mất, con người sẽ đứng trước thảm họa diệt vong chẳng kém gì thiên tai hay chiến tranh.

Tuy nhỏ bé nhưng loài ong lại giữ một vai trò vô cùng quan trọng trong hệ sinh thái toàn cầu, chúng ta đều biết vai trò đó là giúp các loài thực vật thụ phấn và sinh sôi phát triển (bởi lẽ thực vật không có khả năng di chuyển, dù chúng có nhờ gió để thụ phấn thì cũng không thể có được hiệu quả cao). Nhưng thật khó có thể tin rằng, chính loài ong bé nhỏ ấy lại là những sinh vật thụ phấn cho tới tận 80% loài thực vật trên toàn hành tinh.

Ong là động vật giúp thụ phấn cho tới 80% thực vật trên hành tinh (Đồ họa: Hoàng Long)

Ong là động vật giúp thụ phấn cho tới 80% thực vật trên hành tinh (Đồ họa: Hoàng Long)

Do đó, nếu loài ong biến mất, những sự sống đầu tiên bị ảnh hưởng trên Trái Đất sẽ chính là thực vật, vốn là nguồn sống, nguồn lương thực đóng vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn của động vật và con người.

Những ví dụ trong thực tế đã cho thấy rõ, trong nhiều năm qua, mặc cho những nỗ lực nhập khẩu ong về Mỹ để thụ phấn, các loài ong vẫn không thể sống và thích nghi được với môi trường sau các mùa vụ. Hệ quả là sản lượng lương thực giảm mạnh đặc biệt là các loài cây ăn quả như táo và hạnh nhân.

Thực tế, tuy loài ong chưa biến mất nhưng sự suy giảm số lượng của chúng đang ở mức đáng báo động, một nghiên cứu của các nhà khoa học Anh chỉ ra rằng chỉ trong một thập kỷ ở Mỹ, 90% ong hoang dã và ong thuần hóa đã biến mất do sự phát triển của con người. Còn ở Anh thì tỷ lệ này là hơn 50%. Không dừng tại đó, nhiều quốc gia cũng ghi nhận các trường hợp ong chết hàng loạt ở khu vực châu Âu, nhất là sau thế chiến thứ hai.

Chủ tịch Gilles Ratia của Hội nghị quốc tế của Liên đoàn các Hiệp hội nuôi ong thế giới Apimondia cho hay tỷ lệ biến mất của loài ong hiện đang là con số rất đáng lo ngại (20 – 40% số lượng ong biến mất mỗi năm).

Ong thụ phấn cho đến 70% trong số 100 cây lương thực hàng đầu của hành tinh, bao gồm táo, bơ, dưa chuột, quả hạch, bí và nhiều hơn nữa. Nhiều loại hương vị đa dạng và các thành phần dinh dưỡng trong thực phẩm của chúng ta có liên quan trực tiếp đến hoạt động của loài ong. Và nếu không có vai trò quan trọng của loài ong trong ngành nông nghiệp, nguồn lương thực thực phẩm của thế giới sẽ bị ảnh hưởng.

Đó là bởi vì ước tính có tới 1/3 lượng thức ăn mà chúng ta ăn, đều dựa vào sự thụ phấn của loài ong. Một số thực phẩm chúng ta ăn đơn giản sẽ không còn tồn tại nếu không có ong.

Thoạt nhìn, ai trong chúng ta cũng nghĩ rằng công việc của loài ong thật đơn giản, chúng chỉ việc bay từ cây nọ sang cây kia, bông hoa này sang bông hoa khác, chúng thụ phấn cho các loài thực vật, một hành động mà có khi chính chúng còn không biết là mình đang làm. Tuy nhiên, những hoạt động nhỏ này của loài ong lại khó có loài động vật nào có thể thay thế được, ngay cả con người, nếu không muốn nói là không thể.

Và trong những tình thế khó khăn tuyệt vọng như vậy, con người lại đang tìm đến những con đường mới, những cách thức mới, mong muốn xoay chuyển tình hình hiện tại. Yves Le Conte là giám đốc nghiên cứu của Viện Quốc gia Nghiên cứu Nông nghiệp INRA tại Pháp đã đưa ra một cảnh báo về sự tự mãn và coi thường thiên nhiên của con người.

Ong – “những người thợ cần mẫn Trái Đất” (Ảnh: Ngọc Linh)

Ong – “những người thợ cần mẫn Trái Đất” (Ảnh: Ngọc Linh)

Ông Yves cho biết: “Tôi có biết được thông tin rằng, nhất là tại Hoa Kỳ, một số nhà nghiên cứu dự định sử dụng các “máy bay không người lái” bằng ong, một loại “ong robot” để sau này có thể thay thế cho những con ong thật. Nghe qua có vẻ thú vị, nhưng về mặt công nghệ, đây là một dự án không tưởng và điều này cũng cho thấy là con người quá tự mãn. Suy cho cùng, chúng ta đang cần và vẫn sẽ cần đến loài ong. Có những loài cây trái cần đến ong để thụ phấn. Nếu loài ong mất, đi chúng ta sẽ gặp nhiều vấn đề về canh tác, về sản xuất thực phẩm cho chúng ta. Mặt khác, có một điều chưa ai nói đến, đó là trong thiên nhiên có rất nhiều loài cây cỏ sống hoàn toàn cần đến loài ong trong việc thụ phấn. Nếu chúng ta loại trừ một giống ong nào chuyên giúp thụ phấn cho một loại cây nào đó, thì cây đó sẽ chết”.

Chúng ta luôn cần rất nhiều thứ từ loài ong, nhưng đã bao giờ chúng ta tự hỏi loài ong cần điều gì hay chưa? Thậm chí chúng ta đã thuẩn hóa và lấy đi bản năng tự nhiên của chúng, không để chúng có được những thức ăn cần thiết cho bản thân mình, như những protein, khoáng chất hay vitamin giúp ong tự vệ chống lại những khó khăn từ môi trường.

Khi loài ong chết đi, con người cũng chưa thực sự bị diệt vong ngay được, đó sẽ là một cái chết từ từ. Nếu con người coi thường thiên nhiên, cho rằng có thể thay thế thiên nhiên bằng công nghệ, điều vốn là không tưởng, không sớm thì muộn, không chỉ loài ong sẽ đi đến tuyệt chủng, mà nhiều loài động vật khác sẽ chết đi trước sự tự mãn của loài người, đến khi chúng ta nhận ra cũng đã là quá muộn.

Cần phải coi loài ong là một tín hiệu báo động, là một ngưỡng cửa không nên vượt qua, là thành trì của thiên nhiên không được phép xâm phạm, mà phải ra sức bảo tồn. Bảo vệ loài ong chính là bảo vệ bức tranh muôn màu của thiên nhiên hiện tại.

 

Bài: Hoàng Long

Đồ họa: Huyền Chi

Ảnh: Nhóm phóng viên BVĐVHD AJCNEWS

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bảo vệ Động vật hoang dã - Bm36A2

Kỳ 6: Đời sống loài ong: Khi trật tự xã hội là chất kết dính

Published

on

By

Ong là một trong những loài có tổ chức xã hội cao. Ở đó, dù sống theo đàn khoảng từ 25.000 đến 50.000 thành viên song chúng luôn có sự phân công công việc rõ ràng. Vậy cấu tạo của chúng và làm thế nào để chúng giữ được trật tự xã hội một cách hoàn hảo đến như thế?

Trong một tổ chức xã hội của bất kỳ một tổ ong nào, “quyền lực” của ong chúa luôn là tối thượng và không thể đụng tới. Về đặc điểm nhận biết, có thân dài và to hơn những con ong khác trong đàn và đôi cánh của nó cũng ngắn hơn rất nhiều. Thân của nó có màu đen đặc trưng rất dễ nhận ra. Mỗi khi ong chúa di chuyển, tất cả các con ong khác trong đàn đều phải tránh đường cho nó.

Trong một tổ chức xã hội của bất kỳ một tổ ong nào, “quyền lực” của ong chúa luôn là tối thượng và không thể đụng tới. Về đặc điểm nhận biết, có thân dài và to hơn những con ong khác trong đàn và đôi cánh của nó cũng ngắn hơn rất nhiều. Thân của nó có màu đen đặc trưng rất dễ nhận ra. Mỗi khi ong chúa di chuyển, tất cả các con ong khác trong đàn đều phải tránh đường cho nó.

Ong chúa sống từ 3 – 5 năm. Mỗi tổ ong chỉ có duy nhất một con ong chúa. Nhiệm vụ của nó là đẻ trứng trong suốt đời. Một con ong chúa có thể đẻ từ 1000 đến 2000 trứng mỗi ngày. Do đó, chúng có buồng trứng lớn và đặc biệt phát triển.

Ong chúa sống từ 3 – 5 năm. Mỗi tổ ong chỉ có duy nhất một con ong chúa. Nhiệm vụ của nó là đẻ trứng trong suốt đời. Một con ong chúa có thể đẻ từ 1000 đến 2000 trứng mỗi ngày. Do đó, chúng có buồng trứng lớn và đặc biệt phát triển.

Phần đầu của loài ong có hình dạng gần tam giác với các bộ phận gồm: mắt kép, mắt đơn, miệng, lưỡi, bộ não, các tuyến và râu. Đặc biệt, tuyến hàm trên của ong khi 3 – 10 tháng tuổi tiết ra một chất dinh dưỡng như sữa để nuôi ong chúa. Đó cũng chính là sữa ong chúa như nhiều người vẫn thường gọi. Trong ba đôi chân của ong, đặc biệt đôi chân thứ 3 của ong thợ có cấu tạo giống như chiếc giỏ đểdựng hạt phấn từ nguồn hoa mang về tổ.

Phần đầu của loài ong có hình dạng gần tam giác với các bộ phận gồm: mắt kép, mắt đơn, miệng, lưỡi, bộ não, các tuyến và râu. Đặc biệt, tuyến hàm trên của ong khi 3 – 10 tháng tuổi tiết ra một chất dinh dưỡng như sữa để nuôi ong chúa. Đó cũng chính là sữa ong chúa như nhiều người vẫn thường gọi. Trong ba đôi chân của ong, đặc biệt đôi chân thứ 3 của ong thợ có cấu tạo giống như chiếc giỏ để đựng hạt phấn từ nguồn hoa mang về tổ.

Loài ong có thể sống đơn độc hoặc tập hợp thành nhiều kiểu cộng động khác nhau. Đặc trưng nhất của ong là sống thành các tập hợp có tổ chức xã hội tốt. Tiêu biểu như ong mật, ong nghệ và ong không ngòi thuộc phân họ ong mật. Tính xã hội của từng nhóm ong là khác nhau song đều rất trật tự và có sự phân công nhiệm vụ rõ ràng.

Loài ong có thể sống đơn độc hoặc tập hợp thành nhiều kiểu cộng động khác nhau. Đặc trưng nhất của ong là sống thành các tập hợp có tổ chức xã hội tốt. Tiêu biểu như ong mật, ong nghệ và ong không ngòi thuộc phân họ ong mật. Tính xã hội của từng nhóm ong là khác nhau song đều rất trật tự và có sự phân công nhiệm vụ rõ ràng.

Ở đó, ong đực to hơn ong thợ. Nhiệm vụ duy nhất của chúng là giao phối với ong chúa mỗi khi ong chúa bay ra ngoài để “vui vẻ”. Ong đực thường xuất hiện vào mùa hè và chỉ sống 1 – 2 tháng. Khi mùa xuân tới chúng bị đuổi ra khỏi tổ và chết. Trong khi đó, ong thợ đông nhất, chiếm tới 99% số lượng thành viên trong đàn. Nhiệm vụ của chúng là lấy mật, nuôi ấu trùng và bảo vệ tổ khỏi những mối đe dọa từ bên ngoài.

Ở đó, ong đực to hơn ong thợ. Nhiệm vụ duy nhất của chúng là giao phối với ong chúa mỗi khi ong chúa bay ra ngoài để “vui vẻ”. Ong đực thường xuất hiện vào mùa hè và chỉ sống 1 – 2 tháng. Khi mùa xuân tới chúng bị đuổi ra khỏi tổ và chết. Trong khi đó, ong thợ đông nhất, chiếm tới 99% số lượng thành viên trong đàn. Nhiệm vụ của chúng là lấy mật, nuôi ấu trùng và bảo vệ tổ khỏi những mối đe dọa từ bên ngoài.

Ong thợ cũng chính là lực lượng lao động chính trong xã hội ong. Chúng làm việc cật lực không hề nghỉ ngơi. Vòng đời của chúng thường chỉ là từ 2 – 6 tháng. Mỗi khi một con ong thợ sắp chết, nó sẽ bay ra thật xa khỏi tổ rồi mới chết. Nếu có một ong thợ nào đó qua đời trong hoặc gần tổ của đàn, nó sẽ được những con ong khác đưa ra xa để “chôn cất”.

Ong thợ cũng chính là lực lượng lao động chính trong xã hội ong. Chúng làm việc cật lực không hề nghỉ ngơi. Vòng đời của chúng thường chỉ là từ 2 – 6 tháng. Mỗi khi một con ong thợ sắp chết, nó sẽ bay ra thật xa khỏi tổ rồi mới chết. Nếu có một ong thợ nào đó qua đời trong hoặc gần tổ của đàn, nó sẽ được những con ong khác đưa ra xa để “chôn cất”.

Các con ong sẽ dành cả ngày để dọn vệ sinh tổ sau khi có ong chết. Có một chi tiết khá thú vị đó là loài ong không đi vệ sinh trong tổ. Thay vào đó, việc “giải quyết nỗi buồn” của chúng thường diễn ra ở phía bên ngoài tổ để đảm bảo vệ sinh cho tổ.

Các con ong sẽ dành cả ngày để dọn vệ sinh tổ sau khi có ong chết. Có một chi tiết khá thú vị đó là loài ong không đi vệ sinh trong tổ. Thay vào đó, việc “giải quyết nỗi buồn” của chúng thường diễn ra ở phía bên ngoài tổ để đảm bảo vệ sinh cho tổ.

Bài ảnh: Trung Hiếu

 

 

 

 

Continue Reading

Bảo vệ Động vật hoang dã - Bm36A2

Kỳ 5: Phóng sự Chuyện người nuôi ong dưới những tán rừng

Published

on

By

KỲ 5: PHÓNG SỰ: CHUYỆN NGƯỜI NUÔI ONG DƯỚI NHỮNG TÁN RỪNG

Trang trại nuôi ong lấy mật tại Thôn Minh Tân, Xã Minh Trí, Sóc Sơn, Hà Nội, nép mình dưới chân núi, được che chở bởi những tán rừng xanh thẳm đầy những hoa thơm và trái ngọt, khuôn viên rộng 25 héc-ta này là nơi trú ngụ của hơn 300 tổ ong mật, với sự chăm sóc của người “kĩ sư ong” Ngô Văn Hoa.

Bác Ngô Văn Hoa năm nay đã gần 70 tuổi, những năm tháng đỏ lửa 1978 – 1979, đất nước phải trải qua cuộc chiến tranh biên giới đau thương, bác Hoa cũng như bao người thanh niên thời đó, hừng hực chí căm thù, mang thân trai lên đường vì sự nghiệp chung của tổ quốc. Kết thúc chiến tranh, Đảng và Nhà nước có chủ trương giãn dân, đưa người dân lên những vùng kinh tế mới để phát triển, bác Hoa một lần nữa lại không ngại khó khăn, lên vùng núi Sóc Sơn làm kinh tế mới.

Suốt một thời gian dài, bác loay hoay trong việc tìm kiếm mô hình kinh tế cho mình, hết trồng cây ăn quả, chăn nuôi gia súc,… nhưng đều không mang lại những hiệu quả như mong muốn.

Cho đến 2 năm trở lại đây, nhận thấy nguồn lợi thiên nhiên vô giá của thảm thực vật quanh vùng núi Sóc Sơn, bác Ngô Văn Hoa bắt đầu triển khai nuôi những đàn ong đầu tiên, rồi cứ thế phát triển cho đến nay số đàn ong của bác đã lên tới hơn 300 đàn. Mỗi đàn ong một năm cho sản lượng từ 8 – 10 lít mật, mang đến nguồn thu nhập lớn cho gia đình bác Hoa.

Bác Bùi Văn Quế, một cựu chiến binh tham gia cuộc kháng chiến chống Mỹ, là thông gia “đồng hao” cùng bác Hoa, và cũng là người đồng nghiệp cùng bác Hoa chăm sóc cho trại nuôi ong ở Minh Tân. Một ngày làm việc của người thợ ong bắt đầu từ 7 giờ sáng, hôm nay là tới phiên trực của bác Hoa. Bác đi tới từng đàn kiểm tra sự phát triển của ong chúa trong mỗi tổ, nếu có đàn ong nào thiếu nguồn mật hay nguồn phấn để duy trì thì chính tay bác lại phải điều chỉnh, cung cấp nguồn thức ăn để duy trì đàn ong. Từ tháng 2 đến tháng 7 trong năm là thời gian thu hoạch chính của những tổ ong, còn lại là thời gian để chăm sóc, nuôi dưỡng và nhân đàn cho ong.

Những chú ong đang trữ mật ong sau khi đi làm mật về.

Bác Bùi Văn Quế, một cựu chiến binh tham gia cuộc kháng chiến chống Mỹ, là thông gia “đồng hao” cùng bác Hoa, và cũng là người đồng nghiệp cùng bác Hoa chăm sóc cho trại nuôi ong ở Minh Tân.

Một ngày làm việc của người thợ ong bắt đầu từ 7 giờ sáng, hôm nay là tới phiên trực của bác Hoa. Bác đi tới từng đàn kiểm tra sự phát triển của ong chúa trong mỗi tổ, nếu có đàn ong nào thiếu nguồn mật hay nguồn phấn để duy trì thì chính tay bác lại phải điều chỉnh, cung cấp nguồn thức ăn để duy trì đàn ong. Từ tháng 2 đến tháng 7 trong năm là thời gian thu hoạch chính của những tổ ong, còn lại là thời gian để chăm sóc, nuôi dưỡng và nhân đàn cho ong

Theo chân bác Hoa đến thăm từng tổ ong, kiểm tra con ong chúa, rồi đánh dấu cẩn thận trên mỗi thùng, mới thấy công việc của một người nuôi ong, mỗi ngày đều phải kiểm tra lần lượt 300 đàn ong không được bỏ xót bất kì đàn nào, đòi hỏi người ta phải có sự kiên nhẫn, niềm say mê, yêu ong, yêu mật mới có thể duy trì nhiệt huyết của mình cho mỗi tổ ong

“Ong hôm nay dữ lắm.”, bác Hoa nói rồi khoác lên mình chiếc áo bảo hộ chuyên dùng cho những người nuôi ong. “Làm ong không ai tránh khỏi việc bị ong đốt, người nào khéo léo thì ong đốt ít, người tay chân vụng về thì bị đốt nhiều. Đặc biệt là những lúc đàn ong dữ thì bắt buộc phải mang quần áo bảo hộ.” Từ hồi làm ong đến giờ, bác đếm không hết những vết ong đốt, nhưng khi đã quen với nghề, những vết đốt của ong cũng chỉ như vết chích của con kiến, bác Hoa còn đùa rằng, phải quý lắm những con ong mới “đốt yêu” bác như vậy.

“Nếu mà không vào nghề nuôi ong thì thôi, còn đã vào nghề nuôi ong thì rất say mê”. Vì hai chữ “say mê” này mà người cựu chiến binh già rời xa gia đình, dành toàn bộ thời gian của mình để chăm sóc cho đàn ong. Những lúc đàn ong ổn định, bác dành thời gian về thăm gia đình, nhưng rồi cũng nhanh nhanh chóng chóng mong về với “những người bạn nhỏ” của mình. “ Khi đã đến cái tuổi này các bác chỉ thích những miền quê, trong lành, thành bình, mát mẻ. Mỗi lần về quê có khi chỉ được 2,3 ngày là bác lại lên ngay vì ở đó chật chội, nóng bức.”

Ở nước ngoài, người ta sử dụng cụm từ “Người giữ ong” ( Bee Keeper ) để chỉ những người như bác Hoa và bác Quế. Giữ ở đây, không chỉ có nghĩa là chăm sóc, giữ cho con ong luôn khỏe mạnh, mà còn có nghĩa là giữ cho ong luôn sinh sống và phát triển gần những thảm thực vật. Qua quá trình hút mật, ong giúp các loại thực vật thụ phấn, bởi vậy những cánh đồng hoa, những vườn rau xanh mướt hay ngay cả khu rừng già xanh thẳm cũng rất cần đến vai trò của loài ong giúp cho quá trình sinh sôi của thực vật.

Chính vì thế mà những người giữ ong ở rừng như hai bác, lại càng đáng quý hơn bao giờ hết bởi đây là một hình thức bảo tồn thiên nhiên vô cùng hiệu quả. Những đàn ong giúp cho cây rừng ra hoa thụ phấn, ngược lại chúng hút mật mang về mật ong bổ dưỡng, tốt cho sức khỏe, mang lại hàm lượng dinh dưỡng cao. Thiên nhiên và con người chia sẻ lợi ích cho nhau, chung sống hòa bình không có xung đột. Những người giữ ong cũng vì vậy mà càng có ý thức bảo vệ nguồn lợi từ thiên nhiên để có thể phát triển một cách bền vững.

“Ở Minh Tân này không ai phun thuốc, không ai sử dụng hóa chất cả.”, bác Quế chỉ về phía cánh rừng và nói. Người dân ở vùng này còn chú ý đến bảo vệ rừng đầu nguồn, bởi nuôi ong gần như phụ thuộc hoàn toàn vào rừng, vào thiên nhiên, thời tiết, nếu không có rừng thì sẽ mất đi nguồn thức ăn tự nhiên quý giá cho ong, thế nên chẳng ai bảo ai người dân Minh Tân vẫn luôn luôn ý thức phải giữ rừng.

Nhưng không phải ai cũng có suy nghĩ như bác Quế và không phải ở nơi nào trên thế giới này người ta cũng biết bảo vệ môi trường như ở Minh Tân. Việc lạm dụng thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ tràn lan trên thế giới, đang khiến cho những thảm thực vật tự nhiên đều bị nhiễm độc. Loài ong khi thụ phấn có chứa thuốc trừ sâu hay thuốc diệt cỏ, sẽ nhiễm độc và dần suy giảm về số lượng cá thể cũng như chất lượng mật.

Sự biến đổi của khí hậu và sự nóng lên của trái đất cũng khiến cho những tập tính của đàn ong bị thay đổi. “Cánh của con ong giống như chiếc điều hòa nhiệt độ cho tổ, nếu nhiệt độ tăng cao thì đàn ong sẽ đập cánh nhiều để làm dịu mát lại. Nhưng như vậy ong sẽ vất vả và nhanh kiệt sức hơn”, bác Quế giải thích. Vì thế để đảm bảo số lượng đàn ong, các bác phải nhân đàn thường xuyên, liên tục để bảo tồn số lượng và chất lượng của đàn ong.

“Nếu loài người vẫn còn thì loài ong không bao giờ tuyệt chủng được”, bác Hoa khẳng định. Lời khẳng định của bác xuất phát từ tình cảm cho loài ong và niềm kiêu hãnh của một người thợ nuôi ong có tâm với nghề. Bảo vệ loài ong, cũng là bảo vệ từng bông hoa, ngọn cỏ, bảo vệ cánh rừng xanh và rộng hơn là bảo vệ môi trường thiên nhiên xung quanh chúng ta.

Năm nay đã đến tuổi “xưa nay hiếm”, có lẽ điều bác Hoa mong muốn lúc này, ngoài được an hưởng tuổi già, còn là mong muốn tìm được những thế hệ kế cận để truyền sự say mê và những kiến thức về ong của mình cho lớp trẻ. Những người nuôi ong ở rừng như bác Hoa, không chỉ đang giữ loài ong cho những tán rừng, mà còn là giữ tình yêu thiên nhiên, giữ từng tán rừng xanh, giữ ngọn núi quê hương cho những thế hệ mai sau tiếp nối.

Những người thợ yêu ong, yêu mật tại Trại ong thôn Minh Tân, xã Minh Trí, Sóc Sơn, Hà Nội. (Video: Huyền Chi – Lê Hoàng – Hoàng Long – Ngọc Linh)

Thực hiện: Lê Hoàng – Mỹ Diệp

Đồ họa: Huyền Chi – Ngọc Linh

Ảnh: Ngọc Linh – Thu Phượng – Trung Hiếu

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Continue Reading

Bảo vệ Động vật hoang dã - Bm36A2

Kỳ 4: Giải pháp nào thay thế cho loài ong?

Published

on

By

Những con ong có vòng đời ngắn ngủi nhưng gắn trên mình một nhiệm vụ rất lớn, đó là thụ phấn cho cây và lấy mật. Trên thế giới có rất nhiều loài côn trùng khác như bọ cánh cứng, ruồi, bướm và ong bắp cày phấn hoa cũng có khả năng này, nhưng chỉ có những chú ong chăm chỉ mới có thể làm công việc này hiệu quả nhất.

Đồ họa về những bí ẩn của loài ong (Nguyễn Hồng)

Đồ họa về những bí ẩn của loài ong (Nguyễn Hồng)

Trong hơn 100 loài cây cung cấp lương thực, có tới 70 loài được thụ phấn bởi những con ong thuần hóa hoặc hoang dã. Ông Simon Potts, giảng viên khoa Đa dạng sinh học tại Đại học Reading (Anh) cho biết: “Ong mật là loài thụ phấn quan trọng nhất trên hành tinh. Trong 50 năm qua, sản lượng nông nghiệp phụ thuộc vào thụ phấn đã tăng 300%, nhưng đồng thời số lượng ong cũng giảm mạnh”.

Đa phần người nông dân đều phải mua hoặc thuê các đàn ong để phục vụ công việc đồng áng, điều này góp phần làm cho giá lương thực trở nên đắt đỏ hơn.  Đứng trước những khó khăn như vậy, nhiều người đã chủ động nuôi ong để duy trì và phát triển số lượng ong tự nhiên.

Những mô hình nuôi ong lấy mật đã có từ lâu. Mặc dù việc nuôi ong lấy mật xuất phát từ mục đích làm kinh tế, tuy nhiên chính cách này lại giúp số lượng ong duy trì và phát triển trong tự nhiên. Nuôi ong lấy mật không khó nhưng đòi hỏi người nuôi phải khéo léo, tỉ mỉ. Người nuôi cần phải am hiểu về đặc tính của ong như: Xây tổ; chia đàn; các loài hoa, mùa hoa nở; mùa ong đi lấy mật; cách luân chuyển đàn ong tìm kiếm những nơi có nguồn mật hoa dồi dào. Bên cạnh đó, việc phòng, chống bệnh cho ong cũng rất quan trọng. Do đàn ong sống trong một quần thể lớn, bay rất nhiều nơi để kiếm phấn hoa nên khả năng nhiễm và lây lan bệnh rất cao.

Ông Ngô Văn Hoa – chủ trại nuôi ong ở Sóc Sơn, Hà Nội là người đã có kinh nghiệm nuôi ong nhiều năm. Ông cho biết, việc nuôi ong không chỉ giúp duy trì số lượng ong tự nhiên mà còn mang lại lợi ích kinh tế lớn từ việc lấy mật ong. “Nói chung ong nuôi và ong tự nhiên không có gì khác nhau, đều có chức năng chính là thụ phấn, lấy mật. Có điều phải làm sao để ong nuôi phát triển một cách tốt nhất thì cũng phải có phương pháp”. Ông Hoa chia sẻ thêm.

Ông Ngô Văn Hoa đang kiểm tra đàn ong của mình. (Ảnh: Thu Phượng)

Ông Ngô Văn Hoa đang kiểm tra đàn ong của mình. (Ảnh: Thu Phượng)

Những phương pháp ấy là những kĩ thuật riêng mà bất cứ người nuôi ong nào như ông Hoa ngoài được học thì còn phải tự nghiên cứu thêm, từ việc đặt thùng ong đúng chỗ đến việc theo dõi, chăm sóc ong hàng ngày,… đều được ông Hoa thực hiện nghiêm ngặt. Có như vậy, đàn ong của ông mới không rơi vào tình trạng mất kiểm soát.

Trong bối cảnh ong tự nhiên ngày càng suy giảm, các nhà khoa học Nga tại Đại học Bách khoa Tomsk (TPU) đã đưa ra một giải pháp thay thế: ong máy. Dự án này dự định sẽ khởi động vào năm 2019 để tạo ra những chú ong máy có kích thước lớn hơn ít nhất bảy lần so với ong trong tự nhiên, có nghĩa là chúng sẽ to bằng lòng bàn tay con người.

Theo Alexey Yakovlev, hiệu trường Trường Kỹ thuật thuộc TPU, ong nhân tạo sẽ đặc biệt thích hợp cho dâu tây và các loại cây khác được trồng quanh năm trong nhà kính.

Để chế tạo những con ong máy, các nhà khoa học Nga sẽ phải phát triển các thuật toán, phần mềm, các hệ thống quang học và những phương pháp nhận dạng hình ảnh giúp việc định vị được chính xác. Sẽ phải mất khoảng 1,4 triệu USD cho 100 con ong máy dự tính sẽ được xuất xưởng trong lần đầu tiên.

Các nhà vườn lớn chủ yếu dùng ong nghệ cho việc thụ phấn hoa quanh năm. Mỗi đàn ong có giá khoảng 500 USD. Vào mùa đông, họ sử dụng ánh sáng hồng ngoại để tạo ra nhiệt độ ấm, tuy nhiên, khi mùa xuân tới (thời tiết ấm lên), các đàn ong hoàn toàn có khả năng bỏ vườn bay đi mất. Điều này đồng nghĩa với hao hụt kinh tế. Trái lại, ong máy có khả năng làm việc không nghỉ mà chẳng bao giờ bay đi nơi khác.

Những con ong máy sẽ là giải pháp tương lai hữu hiệu thay thế loài ong. (Ảnh: Blog Science and Industry Museum)

Những con ong máy sẽ là giải pháp tương lai hữu hiệu thay thế loài ong. (Ảnh: Blog Science and Industry Museum)

Việc sử dụng ong máy tuy không thể hoàn toàn thay thế được những chức năng của ong trong tự nhiên, nhưng các nhà vườn trồng những loại thực vật khác nhau có thể sử dụng chung một bầy ong máy với chi phí thấp hơn thuê, hoặc mua một đàn ong tự nhiên, và ngoài các sinh vật có thể thụ phấn thay thế ong, như: dơi, ruồi, muỗi… ong máy chắc chắn là giải pháp mà những chủ nhà vườn đang tìm kiếm.

Những con ong có thể học cách giao tiếp với robot và robot cũng có thể học cách tương tác với ong không? Dù bạn có tin hay không, bằng cách trả lời những câu hỏi này mà các nhà khoa học châu Âu nghĩ rằng họ có thể phát triển các công nghệ mới nhằm mục đích bảo vệ môi trường và loài ong tốt hơn.

Hầu như mỗi ngày, các nhà nghiên cứu ở Graz, Áo xây dựng tổ ong không giống ai. Các tấm sáp được lắp đặt phía trên một đội robot nhỏ được trang bị cảm biến. Các thuật toán lấy cảm hứng từ sinh học phức tạp giúp những robot này gửi các kích thích vật lý khác nhau đến côn trùng. Sau đó, các nhà nghiên cứu sẽ nghiên cứu phản ứng của những con ong.

“Ngay khi chúng ta có kết nối giữa côn trùng và máy tính, chúng ta có thể quan sát luồng thông tin chặt chẽ hơn nhiều và tìm ra cách những con ong lưu thông tin, cách chúng truyền đạt thông tin, cách chúng lọc thông tin. sự hiểu biết về các xã hội côn trùng này “, ông Thomas Schmickl – điều phối viên và nhà sinh vật học của Dự án ASSISIBF tại Đại học Graz cho biết. Các nhà khoa học tại dự án nghiên cứu châu Âu này đã lập trình cho các robot nhỏ cố gắng làm cho những con ong phản ứng với các kích thích như rung động, thay đổi luồng không khí và đặc biệt là sự thay đổi nhiệt độ.

Dự án ASSISIBF tại Đại học Graz với mục đích giao tiếp và cảnh báo những con ong về các mối nguy hại trong môi trường. (Ảnh: Ars Electronica)

Dự án ASSISIBF tại Đại học Graz với mục đích giao tiếp và cảnh báo những con ong về các mối nguy hại trong môi trường. (Ảnh: Ars Electronica)

“Chúng tôi có các bộ phận điện tử bên trong robot. Chúng tôi có thể làm ấm chúng dưới những nhiệt độ nhất định. Đây là phương pháp chúng tôi sử dụng để làm ấm robot. Chúng tôi làm ấm chúng để những con ong bị thu hút bởi những điểm ấm áp này”, Ziad Salem – một kỹ sư hệ thống tại Đại học Graz cho biết. Bước tiếp theo là lập trình robot để tự động bắt chước hành vi xã hội đã học được trong quá trình trao đổi với ong. Các nhà khoa học về cơ bản muốn robot phát triển trí thông minh tập thể tự trị.

Các nhà khoa học cũng hy vọng robot nhỏ của họ một ngày nào đó có thể giúp bảo vệ những con ong, hiện đang chịu áp lực môi trường nặng nề. Họ nhìn thấy một tương lai nơi các robot nhỏ, được trang bị cảm biến có thể sống bên trong tổ ong và trao đổi dữ liệu môi trường với những con ong, như thông tin về sự hiện diện của thuốc trừ sâu hoặc chất ô nhiễm trong môi trường ngay lập tức. Các nhà nghiên cứu cũng cho biết, với phương pháp này, sức khỏe, sự bảo vệ và năng suất của các đàn ong có thể cải thiện đáng kể. Chẳng hạn thời tiết thay đổi thất thường như mưa nhiều kéo dài hay trời quá lạnh, đồng nghĩa với việc ong sẽ không đủ ăn. Nhưng với sự có mặt của những con robot này, chúng ta có thể biết trước và điều tiết cho ong mật đẻ ít trứng và sinh con ít hơn, để những con ong sinh ra có đủ lượng thức ăn và được chăm sóc một cách tốt nhất.

Thời đại trí thông minh nhân tạo lên ngôi, loài ong trở nên thật may mắn khi được giải cứu bởi AI. Trong nỗ lực tìm kiếm giải pháp thay thế các đàn ong tự nhiên đang ngày một ít dần, các chuyên gia cũng đã thử nghiệm nhiều giải pháp thụ phấn nhân tạo.

Năm 2017, nhóm nghiên cứu của Eijiro Miyako thuộc Viện Khoa học Công nghệ tiên tiến của Nhật Bản đã phát triển mô hình máy bay không người lái có gắn lông ngựa và một loại gel đặc biệt để giúp thụ phấn hoa.

Các nhà nghiên cứu của Đại học Harvard cũng đã phát triển mô hình ong nhân tạo có trọng lượng chỉ bằng 1/10gram được gắn cảm biến thông minh hoạt động giống như mắt của loài ong.

Phòng thí nghiệm Draper Charles Stark ở Cambridge, Massachusetts cũng đang hối hả với thiết bị thụ phấn có điều khiển mà họ gọi đó là Rồng thụ phấn hoa. Và gần đây nhất, vào tháng 3 vừa rồi, Walmart đã gửi đơn xin cấp bằng sáng chế cho các máy bay không người lái thụ phấn của mình.

Những giải pháp thay thế cho ong bằng robot thực sự sẽ rất hiệu quả nếu có sự đầu tư nghiên cứu và phát triển. Tuy nhiên, vấn đề lớn nhất của giải pháp này, chính là việc ong robot dù có làm tốt công việc thụ phấn đến đâu thì cũng không thể cho mật. Điều này chứng tỏ rằng, dù công nghệ có phát triển và giúp ích rất lớn trong việc phát triển cây trồng thì cũng không thể thay thế hoàn toàn cho những con ong tự mình thụ phấn, lấy mật. Bởi vậy, hơn ai hết, con người là nhân tố quan trọng trong việc gìn giữ, bảo tồn và phát triển loài ong, có như vậy, con ong mới thực hiện được những nhiệm vụ bản năng của nó, và hệ sinh thái tự nhiên mới được cân bằng.

Video Giải pháp bảo vệ ong khỏi tuyệt chủng (Nguyễn Hồng)

Bài viết: Thu Phượng, Nguyễn Hồng, Hậu, Hương

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Continue Reading

Nổi Bật